بررسی پيامد های انتقال آب از كارون و دز عدم رعايت حقوق حوضه های آبريز پايين دست

[H@m3d]

چندي است كه يكشنبه شب ها از شبكه سراسري يك سيما ، مستندي تحت عنوان كارون ، حيات يك رودخانه پخش مي شود كه در آن به بررسي تاثير تاريخي ، فرهنگي ، اقتصادي و اجتماعي اين رود بر پيرامونش از نقطه آغازين آن در كوه هاي بختياري تا مصب آن در اروند رود و خليج فارس مي پردازد.
نكته كاملامشهود در اين فيلم ، تصوير جريان پر آبي از اين رودخانه است كه به گفته كارگردان آن ، در ماه هاي ابتداي سال گذشته از كارون تصوير برداري شده است. تصوير قايق هايي كه آرام اين رود را مي پيمايند ، پرواز پرندگاني كه از سيبري مهاجرت كرده اند و نيز جمع خانواده هايي كه به قصد تفريح به ساحل كارون آمده اند ، تصويري از جريان زنده اين رود را در مقابل چشم بينندگان اقصي نقاط كشور قرار مي دهد كه هيچ تشابهي با وضعيت فعلي و اسفناك اين رود ندارد. پخش اين فيلم آن هم در ايامي كه بحث انتقال آب از سرشاخه هاي كارون و دز در محافل مختلف مطرح است ، خود ، نكته اي قابل توجه است تا مسوولان ذي ربط نيم نگاهي هم به اين مجمع الجزيره پر از گل و لاي بيندازند. چرا كه با توجه به مجموعه عواملي كه اين رود را در معرض نابودي قرار داده اند، بعيد نيست كه چندي بعد شاهد ساخت مستندي با نام كارون ، مرگ يك رودخانه باشيم.
مساله انتقال آب از سرشاخه هاي كارون و دز به مناطق مركزي و شرقي كشور ، سالها است كه از سوي موافقان و مخالفان اين انتقال مورد نقد و بررسي قرار گرفته است. اين انتقال ها معمولابا توجيه هاي مختلفي از جمله آب اضافي موجود در رودخانه هاي استان ، مشكل آب كشاورزي در مناطق ديگر كشور ، توزيع يكسان آب در مناطق مختلف و همچنين جلوگيري از هدررفت آب ورودي به استان صورت مي گيرد ، تا چندي پيش از سوي برخي از مسوولان استاني و نيز وزير نيرو تكذيب مي شد كه نمونه اش سفر مرداد ماه وزير به خوزستان بود كه علاوه بر وعد هايي كه به مردم خوزستان در خصوص تامين آب شرب سالم داده بودند، طرح انتقال آب از سرشاخه هاي دز و كارون به قم به صراحت از سوي ايشان رد شد. از سوي ديگر ، استاندار خوزستان نيز اين انتقال را از بعد جغرافيايي مرتبط با خوزستان نمي داند. هر چند كه رئيس جمهوري در سفر اخير خود به اهواز و در حاشيه مراسم افتتاح سه طرح بزرگ صنعتي در خوزستان در خصوص اين انتقال آب از سرشاخه ها به قم ، اولويت ها را تامين آب دشت هاي خوزستان برشمردند ، اما همچنان اين پرسش اساسي مطرح است كه آيا اصولاانتقال حوضه به حوضه آب معمول است؟
دكتر مهدي قميشي ، دانشيار دانشكده مهندسي علوم آب دانشگاه شهيد چمران اهواز در پاسخ به اين پرسش معتقد است كه انتقال حوضه به حوضه آب متداول بوده، اما چارچوبي دارد كه در اين چارچوب ، اولويت استفاده با منطقه حوضه آبريز آن رودخانه است و چنانچه آب يك حوضه اضافه باشد، بايد مردم ساكن در آن حوضه از اين انتقال آگاهي داشته باشند و شرط ، رضايتمندي آنهاست. اما در حوضه رودخانه هاي كارون ، كرخه و دز كه بحث انتقال مطرح شده است ، هيچكدام از اين مسائل لحاظ نشده، يعني نه در حوضه آب اضافي وجود دارد و نه مردم از انتقال اطلاع دارند. ضمن اينكه بررسي هاي زيست محيطي اين انتقال نيز انجام نشده است.
دكتر قميشي در ادامه ضمن اشاره به رعايت حقوق آب حوضه هاي پايين دست ، مي گويد: در مجامع بين المللي در مورد رودخانه هايي كه از چندين كشور عبور مي كنند معمولاحقوق آبي حوضه آبريز كشور پايين دست لحاظ مي شود مثل دو رود دجله و فرات كه از تركيه و عراق عبور مي كنند و تركيه به هنگام احداث سازه هاي عمراني بر روي اين دو رود بايد حقوق آبي كشور پايين دست يعني عراق را حفظ كند. بنابراين در مقياس كوچك تر از بحث استفاده از حوضه آبريز در منطقه ، دو استان لرستان و چهارمحال و بختياري كه سرچشمه هاي كارون و دز در آنجا قرار دارد به هنگام انتقال بايد رضايت حوضه پايين دست يعني خوزستان را جلب كنند و بنابر اين انتقال از سرشاخه ها از بعد جغرافيايي به خوزستان كاملامرتبط است.وي در خصوص نياز آبي دشت هاي خوزستان نيز مي گويد: 6/3 ميليون هكتار از مساحت خوزستان را دشت ها تشكيل مي دهند و مساحت زمين هاي استان كه مي تواند به صورت كشت آبي مورد استفاده قرار بگيرد نيز 3/2 ميليون هكتار است. بنابراين با توجه به وسعت زمين هاي كشاورزي در خوزستان ،حتي اگر همه آبي را كه از استان هاي مجاور وارد خوزستان مي شود را در نظر بگيريم ، باز هم براي كشت زمين خوزستان كافي نيست. بنابراين با اجراي طرح هاي انتقال آب ، اين آب مورد نياز و ضروري خوزستان است كه جابه جا مي شود نه آب اضافي.نكته مهم و قابل توجه ديگر اين كه وجود اختلاف ارتفاع بيش از 2هزار متر بين محله سرشاخه ها و دشت خوزستان اين قابليت را ايجاد كرده كه با استفاده از اين اختلاف ارتفاع، هزاران مگا وات به توان توليد برق كشور اضافه مي شود و انتقال آب از سرشاخه ها قابليت توليد اين انرژي پاك را به شدت تحت تاثير قرار مي دهد. مخاطرات زيست محيطي، بحث حقابه تالاب ها، كاهش كيفيت آب شرب در شهرهاي اهواز، آبادان و خرمشهر نيز از جمله تبعات اين انتقال است.بايد به اين نكته توجه داشته باشيم كه در حال حاضر به غير از شهرهاي دزفول و انديمشك، بقيه شهرهاي استان به خصوص شهرهاي جنوبي و غربي از آب مطلوب جهت شرب برخوردار نيستند و مردم خوزستان هنوز براي تامين آب كشاورزي و شرب خود مشكل دارند و اكثر خوزستاني ها براي استفاده از آب شرب شهري مجبور به استفاده از تصفيه كن هستند، بنابراين چرا بايد آب از سرشاخه ها به شهرهايي منتقل شود كه معلوم نيست وضعيتش بدتر از ما باشد؟اين درحالي است كه مديرعامل سازمان آب و برق خوزستان نيز در جلسه ماه گذشته ستاد خشكسالي از محدوديت هاي شديد تامين آب كشاورزي اراضي استان خبر داد و اعلام كرد، اين سازمان به عنوان متولي عرضه آب كشاورزي، به هيچ عنوان جوابگوي نياز كشاورزان نيست. همچنين آمارها نشان مي دهد كه از ارديبهشت امسال تاكنون ميزان مصرف نسبت به ورودي آب به خوزستان منفي است و لذا بايد با يك سياست گذاري دقيق، ميزان مصارف آب كشاورزي، شرب و صنعت طي پاييز و زمستان امسال مشخص شود.دكتر قميشي معتقد به اين نكته است كه بايد پذيرفت كه كشور ما جزو كشورهاي كم آب جهان محسوب مي شود و با جابه جايي محل مصرف آب كمبود آب كشور نه تنها حل نمي شود، بلكه سبب ايجاد مشكلات اجتماعي و احساس تبعيض در بين استان هاي مختلف كشور خواهد شد. يك نكته قابل توجه در بحث كم آبي و خشكي رود كارون اين است كه در زمان فعلي كه بحث خشكسالي و كمبود منابع آبي و انتقال از سرشاخه ها مطرح است، فرصت بسيار مناسبي است براي لايروبي اين رودخانه كه اتفاقا هزينه كمتري را نيز به همراه خواهد داشت؛ اما پرسش اساسي ديگر اين است: لايروب ها كجا هستند؟

نويسنده: سميه اسدی