چاه هایی كه از آلودگی پر می شوند

[H@m3d]

دسترسي به منابع آب براي ادامه حيات در دنياي امروز تبديل به چالش منحصر به فردي در ميان جوامع شده است تا حدي كه اقتصاد آب در مناطق مختلف كره زمين در نقش يك نوع اهرم قدرت به چشم مي آيد. از اين رو حفاظت از انواع منابع آب، چه براي شرب و چه مصارف صنعتي و كشاورزي، همواره در سطوح مختلف كم و بيش مورد توجه همه مردم بوده است. از آنجايي كه در مواجهه با كمبود آب تا به حال راهكار جايگزين و جبران كننده اي نيافته اند، امروزه دركشور ما نيز سعي مي شود تا حدممكن از منابع آب در دسترس براي تامين آب مورد نياز نگهداري و حفاظت شود.
در اين ميان منابع زيرزميني آب بخصوص در مناطق شهري، نقش مهمي دارند و به همان اندازه نيز در معرض تهديدات گوناگون آلودگي و تخريب فضاي مورد نيازشان قرار گرفته اند. استفاده فزاينده ازمواد شيميايي محلول و ورود آن به سفره هاي آبهاي زيرزميني يكي از اين تهديدات است. مديركل امور آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره به «ايران» مي گويد: «فاضلاب هاي صنعتي، پساب هاي غيراستاندارد تصفيه شده و همين طور فاضلاب هاي خام شهري و خانگي وقتي وارد آبهاي زيرزميني مي شوند، مهم ترين منابع آلوده كننده اين منابع به شمار مي روند.»
نشت فاضلاب هاي خانگي و صنعتي به آبهاي زيرزميني كيفيت آنها را چه به صورت يكباره و چه در درازمدت تغيير داده و روبه افول مي برد. سروش مدبري با اشاره به اين كه آب هاي زيرزميني از مهم ترين و بزرگترين منابع تامين آب شيرين براي انسانها، پس از يخچالها هستند، مي افزايد: «توسعه شهري در همه جاي دنيا باعث شده بهره برداري از اين آبها براي صنعت، كشاورزي و آشاميدن به مراتب افزايش پيداكند، اين در حالي است كه براي مناطقي كه خشك بوده يا دور از رودخانه و درياچه آب شيرين هستند، آبهاي زيرزميني تنها منبع در دسترس هستند.»
با وجود اهميت آبهاي زيرزميني ، اين آبها همواره در معرض سه دسته عامل آلوده كننده قرار دارند. كاني هاي موجود در معادن سطحي كه در اثر تغيير و تبديل، مي توانند آلوده كننده باشند، يكي از اين عوامل را تشكيل مي دهند. به عنوان مثال به گفته كارشناسان آب جاري سطحي وقتي از معادن زغال سنگ مي گذرد، دي سولفيد آهن را در خود حل مي كند و در اثر واكنش آن را به اسيد سولفوريكي تبديل مي كند كه به اسيد حاصل از آن با عبور از لايه هاي مخازن زيرزميني، آب هاي موجود در آن را آلوده مي كند.
مدبري در اين خصوص توضيح مي دهد: «وقتي باقي مانده كودهاي شيميايي و سموم دفع آفات گياهي در زهكش هاي كشاورزي تخليه و به نوعي غيربهينه مصرف مي شود و همين طور نشت شيرابه از استاندارد ورودي اين آلاينده ها را مي توان آلاينده هاي كشاورزي خواند كه منابع آب زيرزميني را آلوده مي كند. اين آلودگي ها مانند رودخانه ها و آب هاي سطحي چون در معرض ديد قرار ندارند، بسيار مورد بي توجهي واقع مي شوند.»
وي مي افزايد: «در ايران 50هزار معدن زيرزميني و روباز فعاليت دارد كه پيامدهاي زيست محيطي متعددي را بر جاي مي گذارد. زهكشي اسيدي معادن، غبارهاي سمي، سر و صدا و باران اسيدي، تخليه و رهاسازي پساب ها، سدهاي باطله و تخريب زمين نمونه هايي از عواقب غيرقابل جبران معدنكاري و استخراج است .»
باكتري هاي بي هوازي فاضلاب نيز در آب هاي زيرزميني نفوذ كرده و در آن به فعاليت مي پردازد . علاوه بر اين ورود فلزات سنگين با تخليه فاضلاب هاي صنعتي نيز آلودگي هاي شديد ميكروبي و شيميايي به دنبال دارد.
با اين حال وارد كردن به ظاهر ساده پساب هاي خانگي از سوي مردم به طور روزمره را نيز نبايد از نظر دور داشت. مديركل امور آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست در اين باره مي گويد: «ريختن هر نوع پسماند و پساب بخصوص شيميايي در مخازن آب و اراضي و چاه بتدريج باعث آلودگي پايداري در آب هاي زيرزميني مي شود. حوادثي مانند رانش زمين، شكست خطوط انتقال مواد نفتي و شيميايي و تخليه و وارد شدن مواد خطرناك به دليل وقوع سوانح جاده اي يا ريلي، به يكباره آلودگي زيادي را وارد منابع زيرزميني آب مي كنند كه كنترل آن دشوار است.»
كاهش سطح آب زيرزميني با توجه به افزايش نامتوازن برداشت مصارف كشاورزي از اين منبع، در حالي كه آبخوان ها آن طور كه بايد به طور طبيعي با توجه به شرايط آب و هوايي امروز زمين، تغذيه نمي شود، عوارض مختلفي به دنبال دارد. مدبري در اين باره اظهار مي دارد: «در اين شرايط نه تنهاكيفيت آب تنزل پيدا مي كند، بلكه با كاهش دبي آب رودخانه ها و درياچه ها، خشك شدن چاه هاي آب و تخريب و از بين رفتن خاكريزها، هزينه گزافي بايد صرف پمپاژ و استحصال بهينه آب كرد كه حتي در كوتاه مدت هم به چشم مي آيد.»
دفن غيراصولي و بيش از حجم قابل پذيرش زباله به خصوص از نوع عفوني در خاك، مسئله ديگري است كه بسياري كارشناسان آن را تهديدي بسيار جدي براي سلامت و بهداشت آب هاي زيرزميني دانسته اند.
مدبري مي گويد: «دفن غيراصولي پسماندها، دامپينگ سنتي روي خاك و همچنين نشت شيرابه هاي فاضلاب، عوارض متعدد زيست محيطي را ايجاد مي كند كه ورود تركيبات شيميايي حاصل از هر نوع زباله به لايه هاي زيرين خاك و منابع زيرزميني آب يكي از مهمترين آنهاست.»
از آنجايي كه تغييرات نامطلوب كيفيت يا خصوصيات فيزيكي، شيميايي و حياتي آب، مخاطره اي موثر براي حيات انسان و ديگر موجودات زنده به شمار مي رود، تهيه نقشه هاي خطرپذيري و شناسايي مناطق آسيب پذير آلودگي آب هاي زيرزميني و طراحي اصولي سازه و شبكه انتقال آب و جمع آوري فاضلاب را مي توان از اثرگذارترين اقدامات حفاظت از اين منابع غني آب دانست.