حالت موضوع بندی | حالت خطی

**Mahab.ir** · 05-19-2009, 07:07 PM 1559

ناتوانی برنامه ریزان برای ارائه الگوی مصرف صحیح آب در کشاورزی

بخش کشاورزی در خوش بینانه ترین حالت بیش از ۷۰درصد از آب های سطحی و زیرزمینی را مصرف می کند بنابراین باید به این بخش توجه ویژه ای مبذول شود که یکی از ضرورت های مهم در این زمینه «تغییر الگوی مصرف آب کشاورزی» است.

فاجعه ای به نام «هدررفت آب»
مصرف بی رویه آب در بخش کشاورزی، صنعت و شرب با هیچ معیاری سازگار نیست و «اسراف شدید آب ( به معنی دقیق کلمه)» یک واقعیت در این بخش ها و به ویژه در بخش کشاورزی کشورمان است.

این بخش با بیش از ۷۰درصد مصرف آب، بیشترین سهم را در مصرف آب دارد. به گزارش بخش اقتصادی بانک مطبوعات کشور بیش از ۸۰درصد منابع آبی به دلیل استفاده نکردن ازفناوری های پیشرفته آبیاری دراین بخش به هدر می رود. بسیاری از کارشناسان براین باورند که مدیریت منابع آب کشور در شرایط فعلی مدیریت قابل قبولی نیست و موجب شده تا در سال های اخیر، شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی و نیزکاهش سطح زیرکشت در برخی مناطق باشیم.

الگوی مصرف آب آشامیدنی براساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک مترمکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر ۱۰۰ مترمکعب در سال است. براین اساس در کشور ما ۷۰درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف می شود یا بهتر است بگوییم به هدر می رود. براساس همین آمار میانگین سرانه آب مصرفی جهان (صنعتی، کشاورزی وآشامیدنی) در حدود ۵۸۰ مترمکعب در سال برآورد شده که این رقم در ایران حدود ۱۳۰۰ مترمکعب در سال و بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف (بیش از حد) منابع حیاتی است.

اصلاح الگوی مصرف، تنها راه گذر از بحران کم آبی است، با توجه به مصرف بیش از حد انرژی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف در بخش های مختلف به ویژه کشاورزی و استفاده از روش های نوین آبیاری نظیر قطره ای، بارانی، کوزه ای و تراوای زمینی می تواند بسیار تاثیرگذار باشد.

«ستار محمودی» مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران نیز در همین زمینه به مهر گفت: هم اکنون حدود ۳۳درصد از ۶۰۹ دشت موجود در کشور به طور مزمن و به دلیل سابقه طولانی خشکسالی با کمبود میزان تغذیه مواجه هستند که به نحوی جزو دشت های ممنوعه و «ممنوع بحرانی» به حساب می آیند.
موانع پیش رو
رویکرد استفاده از سیستم های نوین آبیاری، بیش از ۵۰سال پیش در جهان آغاز شده است. بهره برداری از این سیستم ها دارای پیش زمینه هایی است که باید قبل از استفاده از این روش ها آماده شود.

«خاک پور» کارشناس مرکز تحقیقات مهندسی آب کشور در این باره می گوید: البته با استفاده از سیستم های آبیاری قطره ای، بارانی، نشتی و زیرسطحی می توان تا ۵۰درصد در مصرف آب (کشاورزی) صرفه جویی کرد و عملکرد تولید و راندمان آب را در واحد سطح بالا برد اما واقعیت این است که باید زمینه اجرای این سیستم ها فراهم شود تا به اهداف خود در استفاده از این فناوری ها برسیم. این کارشناس ارشد یکی از موانع اصلی را خرده پابودن کشاورزی کشور عنوان می کند و می گوید: بنیه مالی کشاورزان، کشش سرمایه گذاری در این زمینه را ندارد. بنابراین باید در اولین قدم موضوع مشکل مالی کشاورزان حل شود. البته طی کم تر از ۱۰سال گذشته، دولت یارانه های قابل توجهی را برای اجرای طرح های آبیاری مدرن اختصاص داد که در این مورد هم کشاورزان عمده و شرکت های کشاورزی با بنیه مالی بالا توانستند از این یارانه ها استفاده کنند. اکنون باید جهت اختصاص یارانه ها را به سوی کشاورزان خرده پا و یا تعاونی های کشاورزی ضعیف سوق بدهیم تا به تدریج آبیاری سنتی که بسیاری از نهاده های تولید را از بین می برد جای خود را به سیستم های نوین آبیاری بدهد.

وی می افزاید: در قدم دوم باید اجرای سیستم های آبیاری را به شکل منطقه ای تعیین کنیم و با توجه به نوع کشت غالب هر منطقه، میزان آب موجود، میانگین سالیانه بارندگی و ترکیب آب منطقه، نسبت به طراحی نوع سیستم مورد نیاز اقدام کرد و این کاری است که تاکنون متولیان آب کشاورزی در انجام آن تعلل ورزیده اند و در واقع نسخه واحدی را برای کل کشور نوشته اند. علت ناموفق بودن (نسبی) اجرای این سیستم ها این است که طراحان سیستم های آبیاری اطلاعات کافی از آن ندارند.

مجریان نیز در اجرای صحیح این سیستم ها موفق عمل نکرده اند و نتیجه آن براساس برخی تحقیقات این است که سیستم های مدرن آبیاری تنها توانسته است ۲۰ درصد از مصرف آب را کاهش دهد و تا رسیدن به مرز ۴۰ درصد و ۵۰ درصد فاصله زیادی داریم.

سومین مانعی که خاک پور از آن یاد می کند مربوط به «بازدهی اقتصادی کشاورزی در ایران» است: در مبحث هزینه های تولید محصولات کشاورزی اعم از زراعی، باغی و دامی با کمال تاسف هزینه آب محاسبه نمی شود (و اگر محاسبه شود، رقمی کم تر از ۵ درصد را به آن اختصاص می دهند) گویا آب به رایگان به دست می آید و تنها بذر، کود، سم و... به عنوان عوامل تولید در نظر گرفته می شود؛ از این رو مصرف آب در کشاورزی بی رویه است و اصلا مدیریت نمی شود. در حالی که عوامل اصلی تولید درکشاورزی آب و خاک (زمین) است و تحقیقات نشان می دهد که حدود ۳۰ الی ۴۰ درصد هزینه های تولید را باید «هزینه خرید یا مصرف آب» در نظر بگیریم.

این کارشناس به «نداشتن الگو» نیز اشاره می کند: ایده قابل قبولی است که باید شیوه مصرف آب کشاورزی از غرقابی سنتی به سیستم های مدرن تغییر یابد و همه هم از آن سخن می گویند؛ اما متاسفانه الگوی مناسب آن تعیین نشده و مهم تر از آن محاسبات اقتصادی اجرای این سیستم ها به طور شفاف بازگو نمی شود و علت آن نیز این است که کشاورزی در ایران صرفه اقتصادی ندارد و یا توجیه آن بسیار ضعیف است و به راحتی می توان ادعا کرد که دخل و خرج کشاورزی با هم نمی خواند زیرا هزینه های تولید با هزینه های مصرف هم خوانی ندارد.

سیستم های آبیاری سطحی
«کریمیان» معاون آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به این که در شرایط کنونی کشاورزی کشور با آبیاری به روش های غرقابی و... بیش از ۶۰ درصد آب از بین می رود، می گوید: تبخیر و نفوذ آب در زمین مهم ترین عوامل پرت آب در کشاورزی است و اصلاح الگوی مصرف آب باید بر پیدا کردن راه حل برای جلوگیری از این دو عامل متمرکز شود.

این مقام مسئول با بیان این که در جهان به ازای هر مترمکعب آب ۵/۲ کیلو ماده غذایی تولید می شود و این رقم در کشور ۸۰۰ گرم به ازای هر مترمکعب است، می افزاید: برای کشور ما این وضعیت پسندیده نیست و باید برای اصلاح مسیرهای آبیاری و انتقال آب نیز چاره اندیشی شود.

«کریمیان» طراحی سیستم های آبیاری سطحی را در راستای اصلاح الگوی مصرف آب در کشاورزی می داند و می افزاید: تاکنون در زمینه طراحی سیستم های آبیاری سطحی اقدامی انجام نگرفته است و تعداد کارشناس متخصص در این زمینه محدود می باشد. لذا در این زمینه تعاملاتی با دانشگاه های مربوطه صورت گرفته تا با همکاری بخش کشاورزی و دانشگاه به تربیت نیروی انسانی متخصص در این زمینه بپردازیم.

وی پیش بینی می کند که کشاورزان از سیستم های آبیاری سطحی استقبال کنند: کشاورزان به دلیل کم بودن هزینه، امکان مدیریت بهتر و مناسب تر و صرف انرژی کمتر در این سیستم آبیاری، از این شیوه بهتر استقبال می کنند. بنابراین امیدواریم علاوه بر رفع این نقیصه و برقراری تعامل بین بخش تخصصی، دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی و عرصه های کشاورزی بتوانیم در راستای اصلاح الگوی مصرف آب (کشاورزی) گام اساسی برداریم و اصلاح الگوی مصرف را که مورد تاکید مقام معظم رهبری نیز هست در بخش کشاورزی عملی کنیم.

این کارشناس به یک نکته مهم هم اشاره می کند: در بعضی از طرح های آبیاری تحت فشار با این که سرمایه گذاری خوبی از سوی کشاورزان صورت گرفته اما راندمان آبیاری در حد قابل قبولی رشد نکرده است؛ چون این شیوه آبیاری مدیریت خاصی را می طلبد و در سال گذشته برای نخستین بار برای اصلاح شیوه های آبیاری و توسعه آبیاری تحت فشار در مجلس شورای اسلامی اعتباراتی تصویب شد که خوشبختانه درصدی از این اعتبارات به سمت اصلاح شیوه های آبیاری سطحی سوق داده شده است.

برنامه ریزی هوشمندانه
«قاسم محمدی» عضو کمیسیون کشاورزی و منابع طبیعی مجلس شورای اسلامی اجرا و اصلاح الگوی مصرف آب را در کشاورزی به دلیل تلفات ۴۰ تا ۵۰ درصدی آب در کشاورزی می داند و می گوید: به همین دلیل ضروری است که الگوی مصرف آب در کشور باید عوض شود تا از این هدررفت جلوگیری شود.

وی از نبود برنامه ریزی توأم با ارزیابی عملکرد در کشور گله مند است و ادامه می دهد: با وجود اقدامات بسیار خوبی که در زمینه سدسازی و آبخیزداری در سی سال گذشته صورت گرفته است اما (متاسفانه) مدیریت آب کشاورزی در استان ها با برنامه های کلان سازگاری ندارد و به نظر می رسد مدیریت های اجرایی تصمیم گیر در حوزه اجرایی آب کشاورزی باید متحول شود.

«محمدی» استفاده از تجربیات موفق سایر کشورها را نیز مفید می داند و می افزاید: باید از آخرین فناوری ها استفاده کنیم و هوشمندانه از تجربیات سایر نقاط جهان در اصلاح الگوی مصرف بهره مند شویم.

«رجایی» رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی نیز چندی پیش از دیدار اعضای هیئت رئیسه کمیسیون های تخصصی مجلس با مقام معظم رهبری گزارشی ارائه داد و گفت: مقام معظم رهبری بر اصلاح الگوی مصرف به ویژه در بخش آب کشاورزی و انرژی تاکید داشتند و معتقد بودند که این بحث طی یک سال به طور کامل محقق نمی شود و شاید در برخی از زمینه ها تا ۱۰ سال هم به طول انجامد.

«رجایی» افزود: ایشان تاکید دارند که در بحث اصلاح الگوی مصرف نباید شعاری برخورد کرد؛ بلکه باید در عمل به این مهم مبادرت شود.

به هر حال به نظر می رسد که برای اجرای عملی اصلاح الگوی مصرف آب کشاورزی باید از توان کارشناسی کشور، عزم کشاورزان و تلاش مسئولان استفاده کرد تا تغییر الگوی مصرف از شعار به عمل تبدیل شود.