ملتي که خاک خود را نابود کند خودش را نابود مي کند

[Mahab.ir]

ملتي که خاک خود را نابود کند خودش را نابود مي کند
همايون فتح الله زاده

انسان ريشه در خاک دارد. کلمه آدم مشتق از واژه عبري آدما به معني خاک يا زمين است. خاک انسان اوليه است و در واقع نام آدم گوياي زندگي اوست. از خاک برمي آيد، از خاک بهره مي گيرد و در خاک فرو مي رود. حوا که جفت و همزاد آدم است نيز واژه يي عبري به معني زندگي يا زندگي دهنده است. بنابراين جفت شدن آدم با حوا به معني وابسته بودن زندگي به خاک است.اما امروزه خاک را مترادف واژه کثافت مي دانيم و کسي را که خاک آلود باشد،آدم کثيف مي ناميم. بچه ها را از بازي کردن با خاک و گل منع مي کنيم و خاک را که مظهر پاک کنندگي است، يک عنصر آلوده به حساب مي آوريم، در حالي که اجساد ميليون ها انسان و جانور را در خود براي جلوگيري از آلودگي محيط، جاي داده است.

اهميت خاک

براي تشکيل هر سانتي متر خاک با توجه به شرايط موثر بر تشکيل نياز به 1000-100 سال زمان نياز است، که اين رقم براي ايران زمين به 600-500 سال مي رسد، که بسته به تغيير عوامل موثر خاکسازي مي تواند کمتر يا بيشتر باشد. با توجه به طولاني بودن پروسه تشکيل خاک به اهميت آن مي توان پي برد و با توجه به اکوسيستم هاي ناپايدار موجود سعي در حفظ اين ماده حياتي کرد. فرسايش خاک در از بين بردن بخش فوقاني خاک که کشاورزي و ساير فعاليت هاي مرتبط به آن وابسته اند، سهم بسزايي دارد. به دليل شکننده بودن اکوسيستم ها در کشور که ناشي از افزايش جمعيت است فشار بر منابع طبيعي از جمله خاک بيش از پيش احساس مي شود و نقش فرسايش خاک در کاهش اين بخش مهم و کليدي در امر توليد بسيار زياد است. با اينکه با راه حل هايي چون بالا بردن سطح زير کشت، افزايش راندمان محصول و يافتن منابع غذايي ديگر مي توان نياز به تامين غذا را رفع کرد ولي در بحث کشاورزي پيشگيري بهتر از درمان است و پيش نياز کشاورزي پايدار و کارا، گام برداشتن در حفظ خاک و سپس پرداختن به حاصلخيزي خاک است.

فرسايش خاک

فرسايش خاک به فرآيندي گفته مي شود که طي آن ذرات خاک از محل اصلي خود جدا شده و توسط عوامل انتقال دهنده از جمله آب (فرسايش آبي)، باد (فرسايش بادي) و يخچال (فرسايش يخچالي) به مکان ديگري انتقال پيدا مي کند.فرسايش خاک را مي توان يک پديده اجتناب ناپذير دانست و نمي توان آن را کاملاً از بين برد، اما فعاليت هاي انساني مي تواند آن را افزايش يا کاهش دهد. اما در صورتي که ميزان آن کمتر از ميزان خاک تشکيل شده باشد، بحراني نيست.از لحاظ ژنتيکي فرسايش خاک به دو دسته فرسايش زمين شناسي (طبيعي) و فرسايش تشديدي تقسيم مي شود. در حالت اول فرسايش منحصراً در نتيجه عمل عوامل طبيعي حاصل شده و در سطح کره زمين از زمان هاي خيلي دور شروع شده است. اين پديده باعث تغييراتي در سطح کره زمين شده و آن را به صورتي که امروز ديده مي شود، درآورده است.در حالت دوم انسان نقش عمده يي در ايجاد آن دارد که با نبود آگاهي، فقر و طمع ميزان فرسايش افزايش پيدا مي کند. در اين حالت توازن بين پوشش گياهي و عوامل فرساينده به هم خورده و عمليات کشاورزي مخرب از جمله کشاورزي در مناطق ديم و شيبدار و تبديل مراتع به ديم که در بيشتر مناطق ايران ديده مي شود، باعث پيدايش فرسايش مخرب مي شود.متوسط فرسايش خاک در ايران چهار تا پنج برابر متوسط جهاني است. جهت درک عمق فاجعه فقط کافي است به اين نکته طبق آمار توجه کنيد که هر سال بالغ بر 6/1 ميلي متر از خاک هاي کشور شسته مي شود يعني هر سانتي متر خاک که در مدت شش قرن تشکيل شده است در مدت کمتر از شش سال از بين مي رود.

پيامدهاي فرسايش خاک در ايران

سيل و کم آبي از مهم ترين موارد فرسايش خاک است. آمار نشان مي دهد سطح آب هاي زيرزميني در کشور رو به کاهش است و شرايط ايجادشده توسط عوامل فرساينده گهگاهي باعث سيل هاي مهيبي مي شود، که خسارت هاي جاني و مالي را به دنبال داشته است. پر شدن درياچه سدها يا پيري زودرس سدها از ديگر پيامدهاي فرسايش است، به طوري که سدي که بايد داراي 500 سال عمر مفيد باشد حتي به 50 سال نمي رسد. کاهش قدرت حاصلخيزي اراضي کشاورزي و منابع طبيعي از ديگر مواردي هستند که با از بين رفتن اراضي فوق انسان به دنبال ديگر اراضي رفته و مشکل را نه تنها حل نکرده بلکه باعث سرايت آن به ديگر مناطق شده است.

حفاظت خاک

اگر استفاده از خاک بر اساس شناسايي استعداد و قدرت توليدي آن و مبتني بر رعايت اصول صحيح و علمي باشد، خاک از بين نمي رود. به عبارت ديگر تا زماني که انسان در مکانيسم طبيعت دخالت بيش از حد نکند، طبيعت قدرت بازآوري دارد، حال آنکه در صورت انجام هرگونه اشتباهي در امر بهره برداري خسارات جبران ناپذيري را دربر خواهد داشت. پايين بودن ميزان توليدات کشاورزي در ايران در مقايسه با استانداردهاي جهاني به ميزان زيادي به کاهش مداوم حاصلخيزي خاک برمي گردد. براي حفاظت خاک و آب معمولاً در درجه اول از روش هاي بيولوژيکي (غيرمکانيکي) و در نهايت از روش هاي مکانيکي استفاده مي کنند. روش هاي غيرمکانيکي شامل استفاده صحيح از زمين بر اساس استعداد آن، دادن کود مناسب، شخم مناسب و تناوب زراعي است و در مورد روش هاي مکانيکي انجام عملياتي مانند تراس بندي، ايجاد آبراهه هاي انحرافي و احداث بندها مرسوم است.اين مطلب را مي توان با سخني از فرانکلين روزولت، درباره اهميت حفظ خاک به اتمام رساند؛ «ملتي که خاک خودش را نابود کند خودش را نابود مي کند.»