سد دز و تغيير چهره كشاورزی خوزستان

[H@m3d]

اين روزها اگر چه سدسازي هنوز فايده هاي پرشماري براي ايران دارد و دولت هاي متعدد از اين كار حمايت كرده و براي آن سرمايه گذاري مي كنند، اما تاسيس و بهره برداري از سد دز در اوايل دهه 1340 با تحولات اساسي در كشاورزي خوزستان همراه بود. احمد علي احمدي از مديران فعال در سازمان آب و برق خوزستان كه از نزديك در جريان بهره برداري و پيامدهاي اين سد بوده در ادامه خاطرات خود نكات جالبي را مطرح كرده است كه مي خوانيد.

طرح آب خيزداری
عمرمفيد سدها ارتباط مستقيم با وضع زمين و فرسايش خاک دارد. فرسايش خاک نقش مهمي در پر شدن سد دارد. گل و لايي که پشت سد رسوب مي کند، باعث کوتاه شدن عمر سد مي گردد. عمر مفيد سددز قريب يک صد سال پيش بيني شده بود. منطقه آب خيز سد دز
18،000 کيلومترمربع بود. در برخي قسمت هاي اين منطقه به علت ريزش شديد کوه و از بين رفتن پوشش گياهي زمين براثر چراي بي رويه دام و استفاده از گياهان جهت سوخت، خاک سريعا فرسايش مي يافت. شرکت عمران و منابع نيويورک طرح کلي براي جلوگيري از فرسايش خاک هاي آب خيز سد تهيه کرد. بودجه طرح زود به تصويب رسيد و يک کارشناس با تجربه آمريكايي استخدام شد. اين کارشناس از نواحي مختلف آب خيز بازديد و مسائل را مشخص کرد. در اينجا لازم است گفته شود که درآن زمان اقدامي درباره حفظ آب خيز سدهايي که در نقاط ديگر ايران احداث شده بود نگرديده بود و اين اولين باري بود که درحين ساختمان سد مطالعات مقدماتي حفظ آب خيز نيز انجام گرفته بود. توجه به حفظ آب خيز درآن موقع موضوع تازه اي بود و به همين جهت در اين رشته کارشناس ايراني با تجربه بسيار کم بود، ولي خوشبختانه درسال 1335 جوان با تجربه اي که در رشته جنگل داري از دانشگاه سيراکيوز درجه فوق ليسانس گرفته بود و درکشاورزي عملي تجربه داشت، به نام مهندس احمد بهارستان، درطرح بررسي منابع استخدام شد. بهارستان پس از مدت کوتاهي با مطالعه طرح آب خيزداري و بازديد ازمحل اطلاع داد، چنانچه وسايل و کادر لازم در اختيارش گذاشته شود مي تواند نسبت به اجراي طرح آبخيزداري اقدام کند. اين جوان فعال توانست درمدت کوتاهي جاده اي خاکي به طول 60 کيلومتر براي رسيدن به يکي از حوزه هاي فرعي آب خيزداري (که حوزه فرعي کشورناميده مي شود و در شمال شرقي خرم آباد است) بسازد و درآنجا کارگاه و بنايي براي اقامت احداث کند و سپس به عمليات اجرايي ديگري مانند ايجاد بندهاي کوچک براي نگهداري خاک، جلب نظر دامداران براي رعايت ضوابط چراي دام و ساير عمليات حفاظت خاک، بپردازد. بدين ترتيب اجراي عملي آبخيزداري شروع شد.

طرح آبياری آزمايشی دز
يکي ازفوائد ساختمان سد روي رودخانه دز تهيه آب منظم براي آبياري 125 هزار هکتار اراضي زير سد بود.
طبق قراردادي که با بانک جهاني براي اخذ 42 ميليون دلار وام منعقد شده بود، بايد قبل از احداث شبکه آبرساني براي همه 125هزار هکتار درقسمتي از اراضي به مساحت 22 هزار هکتار، متشکل از 57 روستا و 000، 12 نفر جمعيت، شبکه آبرساني احداث شود و نيز با فراهم آوردن عوامل توليد، مانند بذر، نهال، کودشيميايي، ماشين آلات، وام کشاورزي و غيره، ترتيبي داده شودکه کشاورزان طرح آبياري آزمايشي 22هزار هکتاري بتوانند محصول خود را تا سه برابر افزايش دهند. براي رسيدن به اين هدف تعدادي از جوانان فارغ التحصيل دانشکده هاي کشاورزي اهواز، تهران و خارج از کشور استخدام شدند.

ايستگاه تحقيقاتی صفی آباد
براي احداث يک ايستگاه تحقيقات عملي کشاورزي زميني به وسعت 200هکتار درمرکز طرح آبياري آزمايشي دز درمحلي به نام کوتيان خريداري گرديد و به پاس خدمات صفي اصفيا، مديرعامل سازمان برنامه، صفي آباد ناميده شد. پس از تسطيح 200 هکتار زمين، همه گياهاني که امکان پرورش آنها درخوزستان وجود داشت کشت گرديد و روي هريک از آن ها آزمايش هاي گوناگون انجام گرفت. بهترين نوع گياه براي آن منطقه انتخاب و ازدياد شد و دراختيار کشاورزان قرارگرفت. بدين ترتيب، علاوه برگياهاني که کشت آن ها رواج داشت، گياهان ديگري مانند شبدر برسيم، علف سودان، مارچوبه، سويا، کرفس، انواع خانواده کلم، بادام زميني، انگور ياقوتي و انواع ديگر انگور، توت فرنگي، چغندر قند، ميوه هاي هسته اي، انواع گل و درختان زينتي کشت گرديد.
ماشين آلات کشاورزي از شرکت جان دير که درمناقصه برنده شده بود خريداري شد. شرکت جان دير موظف شد که درمحل به کارمندان طرح آموزش دهد و درشهر دزفول نمايندگي افتتاح کند و لوازم يدکي مورد نياز کشاورزان را دراختيار داشته باشد و تعميرات لازم را براي کشاورزان درصفي آباد، درمحلي که براي انجام اين نوع تعميرات تعيين شده بود، انجام دهد.
درصفي آباد علاوه برآزمايش و تحقيق روي گياهان، تعدادي گاو و گوسفند و مرغ نيز نگهداري مي شد و روي آنها آزمايش هاي مختلف انجام مي گرفت و نتايج آزمايش ها توسط کارشناسان کشاورزي طرح در اختيار کشاورزان قرار مي گرفت.
درطول سال چند بار از کشاورزان طرح دعوت مي شد که از ايستگاه تحقيقاتي صفي آباد بازديد کنند و با روش هاي پيشرفته کشاورزي آشنا شوند.
در ايستگاه تحقيقاتي صفي آباد ساختمان هايي براي آزمايشگاه خاک و دفاتر کار بنا شد و براي رفاه کارشناساني که در همان ايستگاه کار مي کردند مسکن مجهز به وسائل زندگي تهيه گرديد. از آنجا که نحوه عمل بانک کشاورزي مناسب با برنامه هاي در دست انجام نبود، دفتري به نام واحد اعتبارات کشاورزي، با مسووليت و اختياراتي که بتواند پشتيبان برنامه هاي کشاورزي باشد و به سهولت اعتبار لازم را در اختيار کشاورزان قرار دهد، به وجود آمد. يکي از کارشناسان اقتصادي سازمان برنامه به نام نصرت گنجه اي به عنوان مسوول واحد اعتبارات کشاورزي تعيين شد که به اتفاق سرپرست واحد توليد و خدمات کشاورزي با کشاورزان طرح تماس بگيرد و پس از بررسي زمين و وضع کشاورز وام لازم را تصويب کند. براي اخذ وام به هرکشاورز يک دفترچه اعتباري داده شد که ميزان وام درآن ذکر مي شد وکشاورزان مي توانستند با استفاده از اين دفترچه کود، بذر، مواد شيميايي براي دفع آفات و خدمات ماشين آلات کشاورزي دريافت دارند و پس از برداشت محصول وام خود را پرداخت کنند. وامي که به کشاورز داده مي شد، به صورت کالايا خريد خدمات بود و از طرف کارشناسان طرح آبياري آزمايشي دز نظارت مي شد. اين نوع نظارت براي اولين بار در ايران اجرا مي شد. ضمنا نظارت بر وام ها از جهت ديگري نيز مهم بود، زيرا در بعضي نقاط ايران ديده شده بود که کشاورزان وام بانک کشاورزي را به جاي اين که به مصرف کشاورزي برسانند صرف هزينه هاي غيرکشاورزي مي كنند.
ضمنا، براساس قراردادي ميان سازمان آب و برق خوزستان و بانک کشاورزي، کشاورزان مي توانستند براي اخذ وام هاي ميان مدت يا بلندمدت از اعتبارات بانک کشاورزي استفاده کنند و مادام که بانک مذکور بودجه و تشکيلاتي براي بررسي وضع کشاورز و نظارت در مصرف وام نداشت، اين کار توسط واحد اعتبارات کشاورزي طرح آبياري آزمايشي دز انجام مي گرفت.

ترويج
پس از گذشت سه سال طرح آبياري آزمايشي دز توانست به طور متوسط ميزان جو و گندم و باقلاو برنج را به بيش از دوبرابر افزايش دهد. محصول کنجد در هکتار چهار برابر شد و با ترويج و توسعه کشت شبدربرسيم و يونجه و علف سودان کشاورزان توانستند در زمين هايي که براي علوفه کاري تخصيص داده بودند بيش از60 تن علف سبز برداشت نمايند.
مزارع برنج، پس از برداشت برنج معمولاتا فصل بعد بدون استفاده مي ماند. کارشناسان علوفه، با تشويق کشاورزان به کشت شبدر برسيم، پس از برداشت برنج، توانستند ميزان قابل توجهي علوفه تهيه کنند. به اين ترتيب، از زميني که به مدت 12 الي 18ماه بي استفاده مي ماند، از هر هکتار نزديک 60 تن شبدر تازه برداشت مي شد که به مصرف تغذيه دام مي رسيد. توليد شبدربرسيم هزينه بسيار کمي داشت و درآمد اضافي براي کشاورزان ايجاد کرد.
طرح آبياري آزمايشي دز با پرورش زنبورعسل درمزارع شبدربرسيم مقدار زيادي عسل توليد کرد. چون در تابستان کندوها را به خرم آباد مي برديم که از گرما در امان باشند، تعدادي ازکشاورزان خرم آباد که عسل توليد مي کردند تشويق شدند کندوهاي عسل خود را توسعه دهند و از وجود گل شبدر برسيم در خوزستان براي توليد عسل استفاده کنند. زنبورها به نوبه خود به تلقيح بهتر گل هاي شبدر کمک کردند و در نتيجه طرح آبياري آزمايشي دز توانست مقدار کافي بذر شبدر برسيم تهيه کند و از وارد کردن اين بذر از خارج بي نياز شود.
علاوه بر افزايش توليدعلوفه، کشاورزان تشويق شدند از طريق تلقيح مصنوعي دراصلاح نژاد دام بکوشند. براي اولين بار، دام و ماکيان کشاورزان مرتبا عليه بيماري هاي گوناگون واکسينه مي شدند.

راه سازی
88 کيلومتر راه اصلي و فرعي احداث شد که همه روستاهاي داخل طرح را به يکديگرمتصل مي کرد. اين جاده ها به شاهراه اصلي خرمشهر- تهران مي پيوست. درنتيجه، براي اولين بار، کشاورزان اين ناحيه براي فروش محصولات خود به بازارهاي ديگري دست يافتند.

بهداشت
براي مبارزه با امراض بومي، پزشک طرح در روزهاي معين از مردم روستاها بازديد و براي پيشگيري و مداوا اقدام به دادن دارو و آموزش براي بهداشت و تغذيه مي کرد. نکته جالب اين که پزشک طرح آلماني بود و براي اين که به وضع محل آشنا شود و افراد هرده را بشناسد و از بيماري هاي آنها مطلع گردد، تريلي اي در اختيار داشت که مانند يک کلينيک سيار بود. دکتر مذکور به اتفاق دستيارانش، يک پزشک ايراني به نام دکتر مجيد ستايش و يک پرستار زن از اهالي يکي از روستاها، درهر روستا چند روز اقامت مي کردند و پس از رسيدگي به وضع بهداشتي يک يک اهالي و معاينه پزشکي، آن ها را واکسن مي زدند و داروهاي مورد نياز را ميان بيماران توزيع مي کردند. به اين ترتيب، در سال چندبار از58 دهکده طرح بازديد پزشکي به عمل مي آمد و پس از چندي احصاييه کاملي از وضع بهداشتي هرده تهيه شد. اين روش رسيدگي به وضع اهالي يک روستا در ايران براي اولين بار در طرح آبياري آزمايشي دز عمل شد.
در روستاهاي مشمول طرح عده زيادي از مردم به چند بيماري مشترک مبتلابودند که يکي از اين بيماري ها بوسيله انگل “بيل هارزيا” ايجاد و شايع مي شد. اين انگل از طريق حلزون، که درآب هاي راکد نشوونما مي کرد، به بدن انسان وارد مي شد و مثانه را مورد حمله قرار مي داد و دوباره همراه ادرار به زمين برمي گشت و در حلزون حيات خودرا از نو آغاز مي کرد. شدت اثر بيماري ناشي از انگل «بيل هارزيا» چنان بود که کشاورز را کاملاناتوان مي کرد.
خطر ديگر اين انگل اين بود که اگر از نمو آن پيش گيري نمي شد، ممکن بود در نواحي ديگر ايران نيز شيوع پيدا کند. زيرا گاهي تعدادي از نشاء گران برنج شمال ايران براي نشاء به خوزستان مي آمدند و چنانچه اين انگل را با خود به شمال ايران منتقل مي کردند، بيماري ناشي از اين انگل درشمال نيز اشاعه مي يافت. خوشبختانه، براثر مبارزه شديدي که ازسوي بخش بهداشت طرح، با همکاري ماموران وزارت بهداري به عمل آمد، از شيوع اين انگل جلوگيري شد.
بيماري ديگري که به شدت رواج داشت و سلامت اهالي روستاهاي طرح آبياري آزمايشي را تهديد مي کرد، تراخم بود. براثر فعاليت هاي بهداشتي که با همکاري سازمان شاهنشاهي خدمات اجتماعي انجام شد، تعداد زيادي از بيماراني که تراخم آن ها قابل مداوا بود، معالجه شدند و از پيشرفت تراخم جلوگيري شد.
کمبود مواد پروتئين درکودکان باعث عدم رشد کامل و ضعف قواي ذهني آنان شده بود. پس از اجراي برنامه اي براي تغذيه بهتر از طريق دادن پودر سويا جهت تامين پروتئين رشد قابل ملاحظه در کودکان ملاحظه شد. کشاورزان را تشويق کرديم در قسمت کوچکي از مزرعه خود انواع سبزي به خصوص نخود و لوبيا و باقلاو سويا براي تغذيه کودکان خود کشت نمايند.

آموزش
برنامه آموزشي طرح آبياري آزمايشي دز را مي توان به دو بخش تقسيم کرد: آموزش مردم روستاهاي منطقه و آموزش کارکنان طرح.
در مورد اول، به منظور بالابردن سطح دانش کودکان و بزرگسالان، طرح آبياري آزمايشي با کمک وزارت آموزش و پرورش در هر منطقه، با درنظر گرفتن جمعيت و ساير ويژگي ها، تعدادي مدرسه شش کلاسه تاسيس کرده بود. پس از تشکيل سپاه دانش، از سپاهيان نيز براي آموزش کشاورزان منطقه استفاده مي شد.
همانطوري که قبلاگفته شد در طول سال از کشاورزان هر منطقه طرح دعوت به عمل مي آمد که از ايستگاه صفي آباد بازديد کنند. در ايستگاه مذکور کشاورزان با گياهاني که کشت شده و به طور نشتي آبياري مي شدند و نيز با انواع ماکيان و دام و غذا و طرز نگهداري آنها آشنا مي شدند. بدين ترتيب کشاورزان نتيجه کشاورزي پيشرفته را به چشم خود مي ديدند. نکته اي که براي کشاورزان بسيار جالب بود ديدن نسبت مستقيم و مثبت رشد گندم وجو با ميزان کود شيميايي بود.
براي کارکنان طرح، برنامه هاي گوناگون آموزشي، در داخل و خارج کشور، از آن جمله شرکت در سمينارها، ديدن دوره هاي فني و مديريت و بازديد از طرح هاي کشاورزي و دامداري ترتيب داده مي شد، اما مهمترين برنامه آموزشي کارکنان طرح، آموزش حين خدمت بود که توسط کارشناسان خارجي و مديران ايراني سازمان و نيز مديران و کارشناسان ديگر سازمان هاي تخصصي کشور انجام مي گرفت.
اولين رييس ايراني طرح آبياري دز که مهندس علي اصغر اژدري بود نقش مهمي در اين برنامه آموزشي داشت. او با تجربه اي که در امر ماشين آلات کشاورزي و تدريس داشت توانست اين برنامه را به نحو خوبي انجام دهد، يکي از ويژگي هاي او اين بود که از کار کردن با دست ابا نمي کرد و در مواقع لازم شخصا ماشين آلات را تعمير مي کرد. من بارها او را با سر و صورت و لباس روغني در کارگاه ماشين آلات مشغول مي ديدم. اين طرز کار مهندس اژدري سرمشق کارکنان ديگر طرح بود. کارکنان فني طرح در جلسات برنامه ريزي کشاورزي که من نيز در اکثر آن ها حضور داشتم، شرکت مي کردند و قبل از شروع کشت هر فصل برنامه جامعي براي کشت فصل در نظر گرفته مي شد.
طرح آبياري آزمايشي دز به هفت منطقه تقسيم شده بود که هريک سرپرستي داشت که وظيفه اش کمک به افزايش توليد کشاورزان از راه هاي گوناگون، به ويژه از طريق آموزش روش هاي نوين کشاورزي، بود. سرپرست هرمنطقه با همکاري کشاورزان نيازهاي آنان را بررسي و برنامه کشت را مشخص مي کرد. در اين برنامه عواملي مانند ميزان کشت هر منطقه، بذر، کودشيميايي، مواد شيميايي براي دفع آفات، ميزان آب، ماشين آلات ضروري براي کشت و داشت و برداشت محصول، تعداد دام و ماکيان و بازار فروش محصول در نظر گرفته مي شد. پس از تعيين برنامه کشت فصل، سرپرستان موظف بودند با همکاري رييس واحد خدمات توليد کشاورزي و کشاورزان هرمنطقه در اجراي صحيح برنامه نظارت کنند. اولين رييس ايراني اين واحد، مهندس هدايت طبيب، يکي از اولين کارکنان طرح بود. طبيب جواني بود لايق و با پشت کار. او در سال1354 رييس طرح آبياري دز شد.



روزنامه دنیای اقتصاد